Het ELIZA-effect beschrijft onze neiging om menselijke intelligentie, begrip of empathie toe te schrijven aan computerprogramma’s en chatbots, ook wanneer daar in werkelijkheid geen sprake van is.

De term is genoemd naar ELIZA, een vroege chatbot die in de ’60 door MIT werd ontwikkeld. Het programma simuleerde een psychotherapeut door invoer van gebruikers om te zetten in nieuwe vragen. Ontwerper Joseph Weizenbaum was verrast en verontrust door de snelheid waarmee mensen betekenis en empathie toeschreven aan een systeem dat zelf niets voelde of begreep.

Vandaag zien we hetzelfde gebeuren met moderne chatbots.
We spreken over AI als “hij”, schrijven systemen intenties en overtuigingen toe en ervaren antwoorden soms als begrip, advies of zelfs empathie. Dat is begrijpelijk: de technologie is overtuigender geworden. Maar juist daardoor wordt het belangrijker om onderscheid te blijven maken tussen een overtuigend antwoord en een betrouwbaar antwoord.

Het ELIZA-effect is daarom veel meer dan een interessante eigenaardigheid uit de begintijd van AI.

Bij een chatbot die helpt met een recept is veel vertrouwen meestal niet zo problematisch. Dat verandert zodra AI wordt gebruikt voor analyses, beoordelingen, adviezen of besluitvorming ten aanzien van burgers en/of patiënten. Wie niet begrijpt hoe AI-output tot stand komt, loopt het risico een systeem meer autoriteit toe te kennen dan gerechtvaardigd is.

AI-geletterdheid betekent daarom niet alleen weten hoe je een goede prompt schrijft. Het betekent ook dat medewerkers AI-output kritisch kunnen beoordelen, beperkingen herkennen en weten wanneer menselijke controle noodzakelijk is.

Dat is een belangrijk onderdeel van AI-volwassenheid.

Met onze praktische incompany-opleiding 𝗔𝗜 𝗣𝗿𝗼𝗳𝗲𝘀𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗹 𝗩𝗮𝗮𝗿𝗱𝗶𝗴𝗵𝗲𝗱𝗲𝗻 (𝗔𝗜𝗣𝗩) helpen we organisaties om die volwassenheid concreet te maken. Niet vanuit abstracte theorie, maar aan de hand van de AI-toepassingen en vraagstukken die binnen de eigen organisatie spelen.

Van AI gebruiken naar AI begrijpen. En van vertrouwen op de uitkomst naar grip op het proces.